TWARZE I WIDMA
ŻYDZI W LITERATURZE POLSKIEJ, POLACY W LITERATURZE ŻYDOWSKIEJ
♦ Epoka mesjaszy (poł. XVIII- poł. XIX)
27 kwietnia, 11–15.00
1. Doc. Jan Doktór (ŻIH), Obraz Polski w starej literaturze chasydzkiej
2. TEKSTY LUDOWE Dr Hanna Węgrzynek (ŻIH) Miejsce nie-Żydów w ludowych opowieściach Żydów galicyjskich
3. Dr Anna Jakimyszyn (UJ) Nieżydowscy mieszkańcy Polski przedrozbiorowej widziani oczami Salomona Majmona
4. Prof. Andrzej Fabianowski (UW), Jak Polacy mieli uczyć się od Żydów? Zjudaizowana matryca historiozofii romantycznej
5. Prof. Irena Jokiel (UO), Literacki portret Jana Rama w powieści Györgya Spiro „Mesjasze”
6. Prof. Jerzy Fiećko (UAM), Mickiewicz i Krasiński wobec relacji polsko-żydowskich
Sprawozdanie z seminarium pierwszego Epoka Mesjaszy
27 kwietnia w Żydowskim Instytucie Historycznym odbyło się pierwsza konferencja z nowego cyklu prezentowanego w ramach Wtorkowych Seminariów Naukowych.
Wystąpienia prelegentów dotyczyły tekstów powstałych między połową XVIII a połową XIX wieku, Doc dr Jan Doktór (ŻIH) przedstawił idealistyczny obraz Polski w starej literaturze chasydzkiej: jako miejsca i schronienia tak bezpiecznego, że można czekać w nim na przybycie Mesjasza, bez konieczności powrotu do Ziemi Świętej.
Kolejni referenci skupili się na wizerunku polskiego społeczeństwa utrwalonego w ludowych opowieściach Żydów galicyjskich (dr Hanna Węgrzynek, ŻIH) oraz w Autobiografii Salomona Majmona (dr Anna Jakimyszyn, UJ). Teksty te, z jednej strony, oddają skomplikowane relacje przede wszystkim wewnątrz społeczności żydowskiej, a z drugiej – można w nich odnaleźć pewne schematy narracyjne i wątki tematyczne charakterystyczne dla przekazów słowiańskich. Znacznie więcej uwagi światu chrześcijańskiemu poświęca Salomon Majmon. Opisuje poszczególne warstwy ludności polskiej i przenikliwie dostrzega kontrastujące ze sobą zjawiska społeczne. Zadziwia go na przykład współwystępowanie obok siebie tolerancji dla wolności religijnej i nienawiści do innowierców.
Prof. Andrzej Fabianowski (UW) oraz prof. Jerzy Fiećko (UAM) podjęli temat obecności wyznawców judaizmu w dziełach literackich wielkich romantyków: Cypriana Norwida, Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego. Wezwanie, by Polacy uczyli się od Żydów, jak żyć bez ojczyzny; przekonanie o boskiej ingerencji w połączeniu losów Polaków i Żydów w celu wypełnienia wspólnej mesjanistycznej misji oraz etnocentryczna koncepcja narodu wykluczająca i oskarżająca Żydów o działanie na szkodę kraju to główne zagadnienia pojawiające się w ich najwybitniejszych utworach.
Seminarium prowadzili Agnieszka Żółkiewska (ŻIH) oraz Piotr Weiser (ŻIH/UJ)
oprac. Anna Tatar (UW)
♦ Epoka narodów (poł. XIX - 1918)
11 maja, 11–15.00
1. Prof. Józef Bachórz (UGd), Los mechesa w wybranych utworach pozytywistycznych
2. Prof. Grażyna Borkowska (IBL PAN), „Ogniwa” Orzeszkowej. Symetria losów
3. Dr Małgorzata Domagalska (UŁ), „Zwierciadełko powiedz przecie....” Polacy i Żydzi w polskiej literaturze popularnej przełomu XIX i XX wieku
4. TEKSTY LUDOWE Dr Anna Jeziorkowska-Polakowska (KUL), „Unter dem Kind's Wigele…” O żydowskich kołysankach
5. Karolina Szymaniak (UJ), Polscy pisarze w lekturze i opiniach krytyków żydowskich
6. PUENTA NIELITERACKA: Prof. Maciej Janowski (IH PAN)
Sprawozdanie z seminarium drugiego
1 czerwca w Żydowskim Instytucie Historycznym odbyło się kolejne Wtorkowe Seminarium Naukowe z cyklu Żydzi w literaturze polskiej, Polacy w literaturze żydowskiej. Twarze i widma.
Prelegenci omawiali teksty powstałe w epoce pieców, a więc w latach 1939 – 1945. Marta Janczewska analizowała funkcje przedmiotów w relacjach polsko-żydowskich na przykładzie literatury dokumentu osobistego czasu Zagłady. Badaczka zwróciła uwagę na zmieniające się znaczenie rzeczy w nowej sytuacji, podkreślając swoiste przejście w sposobie ich ujmowania przez niektórych pisarzy i poetów (przede wszystkim Władysława Szlengla) – od kategorii towaru do symbolu. Dr Jacek Leociak zestawił i porównał opisy warszawskiej ulicy Miłej sporządzane przed II wojną światową i podczas Zagłady – w tym celu przywołał fantazmatyczną perspektywę Stefana Żeromskiego, realistyczną Władysława Broniewskiego, romantyczno-tyrtejską Władysława Szlengla oraz teologiczną Icchaka Nelsona. Dr Alina Cała analizowała ludowe opowieści o zabijaniu, polowaniu i ratowaniu Żydów. Podkreśliła przy tym zróżnicowane strategie narracyjne Polaków, którzy przeżyli wojnę, oraz (pod tym względem) jednolite, gwałtownie „wyrzucane z siebie” historie ocalałych Żydów. Prof. Eugenia Prokop- Janiec wygłosiła referat (chronologicznie przynależny do epoki państwa) na temat powieści żydowskiej i jej bohaterów. Badaczka skupiła się na powieści etnograficznej i autoetnograficznej jako gatunku, poprzez który epistemologiczne granice między kulturą polską a kulturą żydowską mogły być przekraczane.
Wystąpienia prelegentów jak zawsze wzbudziły zainteresowanie słuchaczy i wywołały dyskusję.
♦ Epoka państwa (1918-1939)
18 maja, 11–15.00
GOŚĆ SPECJALNY
Prof. Alina Brodzka-Wald (IBL PAN)
1. Prof. Eugenia Prokop-Janiec (UJ), Powieść żydowska i jej bohaterowie
2. TEKSTY LUDOWE
Dr Agnieszka Żółkiewska (ŻIH), Żydki szmoncesowe. Rodowód i typologia
3. Dr Joanna Lisek (UWr), "Jestem na tyle silny, by umrzeć jak Żyd, ale za słaby jestem, aby jak Żyd żyć …” Polski magnat jako Sprawiedliwy Prozelita w dramacie „Dukus” Altera Kacyzne
4. TEKSTY LUDOWE Dr Ewa Banasiewicz-Ossowska (UWr), Żydzi i ich kultura w polskim folklorze i obrzędowości ludowej
5. Prof. Tomasz Bocheński (UŁ), Kochani Żydzi Witkacego
6. Dr Alina Molisak (UW), Naród żydowski w wersji polskiej. Kilka uwag o literaturze
Sprawozdanie z semiranium trzeciego
18 maja w Żydowskim Instytucie Historycznym odbyło się kolejne Wtorkowe Seminarium Naukowe z cyklu Żydzi w literaturze polskiej, Polacy w literaturze żydowskiej. Twarze i widma.
Referenci omawiali teksty powstałe w epoce państwa: od 1918 roku do 1939 roku.
Dr Agnieszka Żółkiewska analizowała rodowód i typologię „Żydka szmoncesowego”. Za podstawową cechę szmoncesu uznała „wykoślawienie tego, co już jest wykoślawione” (a więc stereotypu) i wynikającą stąd jego nadrzędną funkcję – ośmieszanie obcych. Podobną rolę pełniły obrzędowość ludowa i opowieści folklorystyczne utrwalone w tekstach z przełomu XIX i XX wieku oraz z międzywojnia, które w swoim wystąpieniu analizowała dr Ewa Banasiewicz-Ossowska. Zaś dr Joanna Lisek przedstawiła postać polskiego magnata jako Sprawiedliwego Prozelity w dramacie Dukus Altera Kacyzne. Badaczka – podkreślając, że ówcześni krytycy uznali utwór za kontrowersyjny – dostrzegła w nim próbę zwrócenia uwagi na wewnętrzne problemy żydostwa (akulturacja, bierność wobec przemian społecznych, odejście od tradycji) i wyraz nieufności wobec polskich elit. Prof. Tomasz Bocheński opowiedział, jak Stanisław Ignacy Witkiewicz realizował w literaturze subwersywną sztukę życia. Badacz wskazał na podejmowane przez Witkacego próby zrozumienia form kultury, które go kształtowały. Znaczną rolę w tym procesie poznawczym odgrywały postacie Żydów w jego utworach. Dr Alina Molisak przedstawiła natomiast obraz narodu żydowskiego w literaturze „żydopolskiej” okresu międzywojennego. Opisała próby zdefiniowania własnej odrębności narodowej podejmowane przez Żydów na skutek między innymi nasilających się od XIX wieku procesów emancypacyjnych.
Podczas seminarium prelegenci chętnie odpowiadali na liczne pytania słuchaczy i prowadzili z nimi ożywione dyskusje.
♦ Epoka pieców (1939-1945)
1 czerwca, 11–15.00
1. Prof. Aleksander Fiut (UJ), „Pomocnicy śmierci”. Portrety szmalcowników i szantażystów w literaturze o Zagładzie
2. Marta Janczewska (CBnZŻ PAN), Przedmioty w relacjach polsko-żydowskich na przykładzie literatury dokumentu osobistego czasu Zagłady
3. TEKSTY LUDOWE Dr Alina Cała (ŻIH), Ludowe narracje o zabijaniu, polowaniu i ratowaniu
4. Dr hab. Jacek Leociak (IBL PAN), Ulica Miła. Spojrzenia polskie, spojrzenia żydowskie
5. Dr Miłosz Piotrowiak (UŚl), „Dokąd to? Dokąd to? Dokąd…?” Erec Izrael Krzysztofa Kamila Baczyńskiego
6. PUENTA NIELITERACKA: Doc. Andrzej Żbikowski (UW, ŻIH), „Żyd = wszy = tyfus plamisty”. Czy Polacy dawali wiarę nazistowskiej propagandzie?
Sprawozdanie z seminarium czwartego
1 czerwca w Żydowskim Instytucie Historycznym odbyło się kolejne Wtorkowe Seminarium Naukowe z cyklu Żydzi w literaturze polskiej, Polacy w literaturze żydowskiej. Twarze i widma.
Prelegenci omawiali teksty powstałe w epoce pieców, a więc w latach 1939 – 1945. Marta Janczewska analizowała funkcje przedmiotów w relacjach polsko-żydowskich na przykładzie literatury dokumentu osobistego czasu Zagłady. Badaczka zwróciła uwagę na zmieniające się znaczenie rzeczy w nowej sytuacji, podkreślając swoiste przejście w sposobie ich ujmowania przez niektórych pisarzy i poetów (przede wszystkim Władysława Szlengla) – od kategorii towaru do symbolu. Dr Jacek Leociak zestawił i porównał opisy warszawskiej ulicy Miłej sporządzane przed II wojną światową i podczas Zagłady – w tym celu przywołał fantazmatyczną perspektywę Stefana Żeromskiego, realistyczną Władysława Broniewskiego, romantyczno-tyrtejską Władysława Szlengla oraz teologiczną Icchaka Nelsona. Dr Alina Cała analizowała ludowe opowieści o zabijaniu, polowaniu i ratowaniu Żydów. Podkreśliła przy tym zróżnicowane strategie narracyjne Polaków, którzy przeżyli wojnę, oraz (pod tym względem) jednolite, gwałtownie „wyrzucane z siebie” historie ocalałych Żydów. Prof. Eugenia Prokop- Janiec wygłosiła referat (chronologicznie przynależny do epoki państwa) na temat powieści żydowskiej i jej bohaterów. Badaczka skupiła się na powieści etnograficznej i autoetnograficznej jako gatunku, poprzez który epistemologiczne granice między kulturą polską a kulturą żydowską mogły być przekraczane.
Wystąpienia prelegentów jak zawsze wzbudziły zainteresowanie słuchaczy i wywołały dyskusję.
♦ Epoka popiołów (1945-1968)
15 czerwca, 11–15.00
1. Dr Magdalena Ruta (UJ), „Cóż winna jest ziemia, że ciemne upiory są tutaj nieśmiertelne...” Polacy w powojennej literaturze jidysz (1945-1968)
2. Prof. Monika Adamczyk-Garbowska (UMCS), Powroty i podróże do Polski w powojennym piśmiennictwie w jidysz
3. Dr Dorota Krawczyńska (IBL PAN), Zagłada w polskojęzycznej prozie emigracyjnej 1945-68
4. Prof. Michał Głowiński (IBL PAN), Chaim Rumkowski jako postać literacka
5. FILMOWE POST SCRIPTUM: Prof. Tadeusz Lubelski (UJ), „Dopuszczalny" oraz "niedopuszczalny" wariant wojennych relacji polsko-żydowskich w filmie polskim lat 60
6. Prof. Sławomir Buryła (UWM), Marzec ‘68 w prozie polskiej
♦ Epoka pamięci (1968-)
22 czerwca, 11–15.00
1. Prof. Przemysław Czapliński (UAM), Wyrzuty pamięci. Zagłada i literatura polska
2. Prof. Mieczysław Dąbrowski (UW), Ewa Kuryluk i Bożena Keff. Biografie z Polską i Matką w tle
3. Bartłomiej Krupa (UAM), Ida Fink, Miriam Akavia, Irit Amiel. Ani Polki, ani Żydówki. Rzecz o zranionej tożsamości
4. TEKSTY LUDOWE Prof. Joanna Tokarska-Bakir (UW, IS PAN), Co mówią do nas o Żydach polskie bajki ludowe? Folklorystyka i pamięć
5. Prof. Zbigniew Majchrowski (UGd), Co się stało z naszą klasą? Wokół dramatu Tadeusza Słobodzianka
6. FILMOWE POST SCRIPTUM Dr Bartosz Kwieciński (UJ). „Jesteśmy braćmi…” O zacieraniu winy, jednostronnym pojednaniu i polityce historycznej wobec Zagłady Żydów w kinie polskim po 1989
